Seán 'ac a' tSaoir, 1877–1945

(B N Loiste)


Rugadh é ar an Bhaile Úr i bhFánaid, mac le Micheal 'ac a' tSaoir (c1849–1906) ó Bhaile na Loiste agus Máire Nic Conaglaigh (1852–1896) ó Bhaile an Chnuic, a pósadh ar 1877/02/08 ag Fán a' Bhualtaigh agus a rinne comhnaí ar an Bhaile Úr. Baisteadh Seán ar 1877/12/10, agus thainig ar a laghad deichniúr eile cloinne ina dhiaidh. Ba deirfiúr í an mháthair do'n bheirt as Fánaid a dtearnadh taifead ar a gcainnt in 1931 faoi scéim Doegen — Pádraig 'ac Conaglaigh agus Nóra Bean Chlinton. De na "Cáit Shíle McAteers" é, do réir nóta i gCartlann Dhíoghóise Ráth Bhoth.

Chuaidh sé chuig Coláiste na nGael i bPáras ar 1895/09/20, agus rinneadh sagart dó annsin ar 1901/06/02. Is cosail go rabh sé in Almhain (Cill Dara) 1901/11–1908/06, agus annsin phill sé ar Dhíoghóise Ráth Bhoth: An Charraig 1908/07–1912/04, agus Anagaire 1912/04–1915/12. Bhí sé ina chigire eaglasta ar an díoghóise 1915–1921, ina chiúrat ar an Fhál Charrach 1921–1925/09; ina riarthóir in Inbhear 1925/10–1929/11; agus ina shagart paróiste i dTeampall Chróine Íochtarach 1929–1945 — seo an pharóiste ina bhfuil Ceann Caslach agus Ailt an Chorráin agus Oileán Árainn Mhór.

Fuair sé bás ins an otharlann i mBéal Átha Seanaigh ar 1945/02/14, Céadaoin an Luaithrigh, agus cuireadh é i gcré ag na hAcraí (Ailt an Chorráin).

Le linn é bheith in Anagaire, in 1914, chuir an tEasbog Ó Domhnaill é i gceannas ar an ghluaiseacht "Crann Eithne" a bhí bunaithe aige le seachadadh na Gaedhilge taobh istigh den teaghlach a neartú. Tá cunntas ar an obair seo ag Eoin Ó Searcaigh, “Crann Eithne: saothar an tSagairt Mhic an tSaoir”, An Claidheamh Soluis 1914/12/26 lch 3. Ach níor fágadh ró-fhada go lán-aimseartha i mbun an chúraim sin é, nó b'éigean dó pilleadh ar obair na paróiste fá Cháisc 1915.

Agus é in Ailt an Chorráin, tharla báitheadh Árainn Mhór (1935 — Ó Ghleann go Fánaid lch 140); taisbeanadh Bhaile Mhic Fhearaigh (1939 — Ó Ghleann go Fánaid lch 176); agus pléascán Bhaile Mhaghnuis (1943 — Ó Ghleann go Fánaid lch 175).

Mar scríbhneoir, tharraing sé chuige an t-ainm cleite "B N Loiste", ó bhaile dúthchais a athara. Seo cuid dár scríobh sé.
• “Alastar ar aistir. An tuincleir agus an t-easbog,” The Irish Rosary, Feabhra 1935
• “Éisteacht na Cásca,” The Irish Rosary, Aibrean 1935
• “Cleasaidheacht na gCos,” The Irish Rosary, Iúl 1935, lgh 520–3
• “Árus nuadh na bportán,” The Irish Rosary, Lughnasa 1935
• “Seic an chúitimh,” The Irish Rosary, Deireadh Foghmhair 1935
Inbhear Náile, dráma goirid, An Gúm 1936
Cathal Faoi Ghealltanas, dráma goirid grinn, An Gúm 1936
Léigheacht a thug sé, dar teideal "Gasúr sa Ghaedhealtacht," tá an téacs i gcló ar an Derry People 1933/05/06 lch 10.

mac_an_tsaoir
(Pioctúir: Niall Mag Fhionnghaile)


I leitir chuig an Ghúm scríobh sé “aindeoin go raibh ’s go bhfuil geab go leor Gaedhilge agam ó chuir slat cóta orm, ar na mallaibh a ghlac mé uchtach peann scríobhtha a chur ar pháipeir.” Bhí sé de chuspóir aige ins na drámaí, píosaí greannmhara a chur ar fagháil. Fuair na drámaí árdmholadh ó chriticeoirí an Derry Journal, “An Fear Dlighe” (? Lughaidh Breathnach) — 1936/09/14 lch 7, agus 1937/04/19 lch 7; agus Doiminic Ó Ceallaigh — 1937/01/08 lch 11. Deir "An Fear Dlighe": “[Cathal Faoi Ghealltanas] is sparkling with rich, spontaneous fun, and the language has all that brightness and dexterity and easy fluency that distinguishes everything its author does.” Ó Ceallaigh says of the author: “his writings all typify a ‘new departure’ in Gaelic letters. While retaining the naturalness of the native speech, ‘B N Loiste’ undeniably orientates towards the modern impressionist style, of which the late Padraig O Conaire was our best, and perhaps our only exponent so far.” Glacann Philip O'Leary le “Cleasaidheacht na gCos” mar shampla de áthrú ó “standard Gaeltacht fare”; is é tá ann, a deir sé, “an interesting account of the delusions of a man awakening from an anaesthetic after surgery.” (Gaelic Prose in the Irish Free State 1922–1939, lch 203)

Chuir sé an tríomhadh dráma chuig an Ghúm, “Screw loose”, ach diúltuigheadh dó. An bheirt mheastóir a chuir an Gúm ghá léigheamh, bhí siad ar aon intinn nach rabh ábhar dráma ann. Ach san áit ar dhubhairt fear acu go “gceapfadh duine gur sa Bhéarla a ceapadh an dráma ar dtús agus gur cuireadh aistriúchán go Gaedhilg ar an chainnt annsin” agus “nach rabh de ghreann ann ach an méid a luigheas as an dá fhocal Béarla ‘screw loose’”, dubhairt an fear eile go rabh sin uirthí “líomhthacht agus cora dúthchasacha na Gaedhealtachta” agus go rabh “greann agus blas na Gaedhealtachta” inntí. Ba amhlaidh fosta leis na drámaí ar glacadh leo: an greann agus an saidhbhreas cainnte a chonnaic meastóir amháin, bhí siad ceilte go hiomlán ar an mheastóir eile. Ach bhí éileamh ar na leabharthaí i dTír Chonaill agus ba léir go ndíolfaí annsin iad.

bigjohn
(Pioctúir: Donnchadh Devenney, Footprints Through the Rosses, lch 47)

Tugadh “Big Canon John” air, le n-a eadardhealú ó shagairt eile den ainm chéanna ins an díoghóise. Bhí triúr acu seo ann a bhí muinnteardha do n-a chéile ón Dumhaigh Bhig i bhFánaid: John McAteer (1865–1909), atá curtha i gCarraig Airt; ba chlann is ua le beirt leas-dheartháir eisean agus an darna fear — John McAteer (c1874–1947), a bhí ina shagart paróiste i Ráth Mealltáin, agus atá curtha i bhFán a' Bhualtaigh; agus an tríomhadh fear, mac a dhearthara siud John (c1895–) a rugadh i nGlaschú agus ar tugadh "McIntyre" air i mBéarla. Agus le n-a gcois sin, bhí fear as an Charraig, John McIntyre (1880–1952). Thainig an fear deireannach seo go hAilt an Chorráin i gcomharbacht ar Sheán Mhór in 1945, agus tá sé curtha in Árainn Mhór.



dramai

Ag Teach Pobail na nAcraí,
Ailt an Chorráin

In
Loving Memory
of
Very Rev John Canon McAteer PP
Lower Templecrone
who died 14th February 1945
aged 67 years.
On his soul
Sweet Jesus have mercy
Our Lady pray for him



Erected by his nephew
Father John J Kelly
New Jersey.


uaigh




Craobh a gheinealaigh

                         John McAteer           Frank McConaghly
                                |                      |
                         Michael McAteer---------Mary McConigly
                         c1849–1906         |    1852–1896
                         Baile na Loiste    |    Ballynacrick
                                            | m 1877
                                            | Balloor
  -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
  |                |                     |              |                |             |            |                      |             |           |            |
JOHN            Francis               Edward          James          Mary Anne      Michael      Patrick               Catherine      Sheila       Brigid       Fanny
1877/12–        c1879–                1880/09/27–     c1883–         c1884–                      c1886–                1888/04/12–    1890/05/01–  1892/07/13–  1894/05/15–
 1945/02/14      1947/11/16            1958/12/12      1953/05/10     1973/04/12                  1963/07/20                           1965/08/21   1983/06/14
PP Burtonport                                         Ballynabrocky  Ballure        Scotland     Rinmore
                Balloor               Newcastle (Down)               Letterkenny    ret 1950     Cooladerry                           Letterkenny  Letterkenny
priest          m1                    m 1921/09/29    unmarried      unmarried      RIC          m 1933/02/23          m 1917/06/25   unmarried    unmarried
                m2 1913                Nellie McManus                               DJ19501229p3  Catherine Heraghty    Patrick Kelly
                 Ellen McGinley       (II 1921/10/21 1)                                           c1906–1993/01/09      c1883–
                 Ballynabrocky                                                                    Tullyconnell          Carrablagh
                family                                                                           family                family
                 Michael                                                                          Francis* priest       John J Kelly priest, New Jersey
                 Patrick priest –1995/03/10 (Dublin)                                              Eddie c1946–1964/08/04
                 Mary (Mulligan, Dunfanaghy) 1914/07/15–
                 Bridget (Fahy, London)
                 Cecelia (Logue, Kerrykeel) 1916/02/07– predeceased Patrick
                 Catherine (McAteer, Fanad) — predeceased Patrick

* Fr Francis McAteer a cousin of Fr Michael Sweeney (Ballybrocky, 1935–), who was 2nd eldest of 11 children of John Sweeney (c1906–1967) and Rose Heraghty (–1956), m 1932/01/20.


Foinsí: Archív Dhíoghóise Ráth Bhoth, Leitir Ceanainn; Niall Mag Fhionnghaile, "Dr McGinley and his times", lch 261;
Civil Registry; Sluagh-thaifead 1901 agus 1911; páipéirí nuaidheachta; comhaid an Ghúm N0601, N0617, N0650.
Tá mion-eolas ar na foinsí le fagháil ach "View Page Source" nó a mhacasamhail a roghnú ins an tsiortaitheoir (browser).


Ciarán Ó Duibhín
Úraithe 2019/10/19
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite / Главная страница